Thừa kế theo pháp luật là một trong hai hình thức thừa kế được quy định trong Bộ luật Dân sự năm 2015, bên cạnh thừa kế theo di chúc. Đây là cơ chế phân chia di sản do pháp luật quy định trong trường hợp không có di chúc hoặc di chúc không có hiệu lực. Chế định này thể hiện sự bảo đảm của Nhà nước đối với quyền, lợi ích hợp pháp của những người có quan hệ huyết thống, hôn nhân, nuôi dưỡng với người để lại di sản.
1. Thế nào là thừa kế theo pháp luật?
Điều 649 Bộ luật Dân sự 2015 quy định về thừa kế theo pháp luật như sau: “Thừa kế theo pháp luật là thừa kế theo hàng thừa kế, điều kiện và trình tự thừa kế do pháp luật quy định”.
Như vậy, khác với thừa kế theo di chúc – phụ thuộc vào ý chí của người để lại tài sản – thừa kế theo pháp luật được xác định dựa trên quy định sẵn có của pháp luật về hàng thừa kế và nguyên tắc chia di sản.
Việc áp dụng thừa kế theo pháp luật được thực hiện theo quy định tại Điều 650 Bộ luật Dân sự 2015, cụ thể như sau:
“1. Thừa kế theo pháp luật được áp dụng trong trường hợp sau đây:
a) Không có di chúc;
b) Di chúc không hợp pháp;
c) Những người thừa kế theo di chúc chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; cơ quan, tổ chức được hưởng thừa kế theo di chúc không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế;
d) Những người được chỉ định làm người thừa kế theo di chúc mà không có quyền hưởng di sản hoặc từ chối nhận di sản.
2. Thừa kế theo pháp luật cũng được áp dụng đối với các phần di sản sau đây:
a) Phần di sản không được định đoạt trong di chúc;
b) Phần di sản có liên quan đến phần của di chúc không có hiệu lực pháp luật;
c) Phần di sản có liên quan đến người được thừa kế theo di chúc nhưng họ không có quyền hưởng di sản, từ chối nhận di sản, chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người lập di chúc; liên quan đến cơ quan, tổ chức được hưởng di sản theo di chúc, nhưng không còn tồn tại vào thời điểm mở thừa kế”.
Theo quy định nêu trên, thừa kế theo pháp luật có thể được áp dụng toàn bộ hoặc chỉ áp dụng đối với phần di sản không được định đoạt hợp pháp bằng di chúc.
2. Những hàng thừa kế theo pháp luật
Trong chế định thừa kế theo pháp luật, việc xác định đúng người được hưởng di sản là vấn đề có ý nghĩa quyết định đến phạm vi và cách thức phân chia tài sản. Để bảo đảm sự công bằng và phù hợp với quan hệ huyết thống, hôn nhân, nuôi dưỡng, Bộ luật Dân sự năm 2015 đã quy định cụ thể về hàng thừa kế và nguyên tắc hưởng di sản theo từng hàng. Cụ thể, pháp luật quy định các hàng thừa kế tại Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015 như sau:
- Hàng thừa kế thứ nhất gồm: vợ, chồng, cha đẻ, mẹ đẻ, cha nuôi, mẹ nuôi, con đẻ, con nuôi của người chết.
- Hàng thừa kế thứ hai gồm: ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại, anh ruột, chị ruột, em ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là ông nội, bà nội, ông ngoại, bà ngoại.
- Hàng thừa kế thứ ba gồm: cụ nội, cụ ngoại của người chết; bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột của người chết; cháu ruột của người chết mà người chết là bác ruột, chú ruột, cậu ruột, cô ruột, dì ruột; chắt ruột của người chết mà người chết là cụ nội, cụ ngoại.
Theo quy định nêu trên, người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng di sản nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.
3. Nguyên tắc chia di sản thừa kế theo pháp luật
Việc chia di sản theo pháp luật được thực hiện theo nguyên tắc bình đẳng trong cùng hàng thừa kế, đúng thứ tự ưu tiên giữa các hàng thừa kế và bảo đảm thực hiện đầy đủ nghĩa vụ tài sản trước khi phân chia. Cụ thể như sau:
Thứ nhất, những người cùng hàng thừa kế được hưởng phần di sản bằng nhau: Theo khoản 2 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, những người thuộc cùng một hàng thừa kế sẽ được hưởng phần di sản ngang nhau, không phân biệt giới tính, tuổi tác, tình trạng hôn nhân hay điều kiện kinh tế.
Thứ hai, chỉ khi không còn ai ở hàng thừa kế trước thì hàng thừa kế sau mới được hưởng di sản: Theo khoản 3 Điều 651 Bộ luật Dân sự 2015, người ở hàng thừa kế sau chỉ được hưởng nếu không còn ai ở hàng thừa kế trước do đã chết, không có quyền hưởng di sản, bị truất quyền hoặc từ chối nhận di sản.
Thứ ba, di sản được chia sau khi đã thanh toán các nghĩa vụ tài sản của người chết: Theo Điều 615 Bộ luật Dân sự 2015, trước khi chia di sản, phải dùng di sản để thanh toán các nghĩa vụ như: chi phí mai táng, nghĩa vụ tài sản, nợ, thuế và các nghĩa vụ tài chính khác của người chết. Thứ tự ưu tiên thanh toán được quy định tại Điều 658 Bộ luật Dân sự 2015, cụ thể như sau:
“Các nghĩa vụ tài sản và các khoản chi phí liên quan đến thừa kế được thanh toán theo thứ tự sau đây:
1. Chi phí hợp lý theo tập quán cho việc mai táng.
2. Tiền cấp dưỡng còn thiếu.
3. Chi phí cho việc bảo quản di sản.
4. Tiền trợ cấp cho người sống nương nhờ.
5. Tiền công lao động.
6. Tiền bồi thường thiệt hại.
7. Thuế và các khoản phải nộp khác vào ngân sách nhà nước.
8. Các khoản nợ khác đối với cá nhân, pháp nhân.
9. Tiền phạt.
10. Các chi phí khác”.
Thứ tư, áp dụng chế định thừa kế thế vị trong trường hợp luật định: Theo Điều 652 Bộ luật Dân sự 2015, nếu con của người để lại di sản chết trước hoặc chết cùng thời điểm với người đó thì cháu được hưởng phần di sản mà cha hoặc mẹ của mình đáng lẽ được hưởng nếu còn sống.
4. Phân chia di sản theo pháp luật
Việc phân chia di sản theo pháp luật được thực hiện theo Điều 660 Bộ luật Dân sự 2015, đảm bảo việc bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của những người thừa kế và phù hợp với tính chất của từng loại tài sản. Cụ thể như sau:
“1. Khi phân chia di sản, nếu có người thừa kế cùng hàng đã thành thai nhưng chưa sinh ra thì phải dành lại một phần di sản bằng phần mà người thừa kế khác được hưởng để nếu người thừa kế đó còn sống khi sinh ra được hưởng; nếu chết trước khi sinh ra thì những người thừa kế khác được hưởng.
2. Những người thừa kế có quyền yêu cầu phân chia di sản bằng hiện vật; nếu không thể chia đều bằng hiện vật thì những người thừa kế có thể thỏa thuận về việc định giá hiện vật và thỏa thuận về người nhận hiện vật; nếu không thỏa thuận được thì hiện vật được bán để chia”.
Quy định nêu trên không chỉ xác lập quyền yêu cầu chia di sản của người thừa kế mà còn quy định rõ phương thức chia, ưu tiên sự thỏa thuận và bảo đảm việc phân chia được thực hiện công bằng, đúng quy định pháp luật.
Như vậy, thừa kế theo pháp luật là chế định pháp luật quan trọng nhằm bảo đảm việc phân chia di sản được thực hiện công bằng, đúng trật tự ưu tiên và phù hợp với quan hệ huyết thống, hôn nhân, nuôi dưỡng. Thông qua việc quy định rõ các hàng thừa kế, nguyên tắc chia di sản và trình tự phân chia, Bộ luật Dân sự 2015 đã tạo cơ sở pháp lý vững chắc để bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của các chủ thể liên quan, đồng thời góp phần hạn chế tranh chấp phát sinh trong thực tiễn.
Trân Trọng!
Bình luận: